دکتر هادی رفیعی، عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی، در گفت‌وگو با ایسنا درباره سهم سوغات در اقتصاد شهر مشهد گفت: تاکنون مطالعه مشخص و جامعی در این زمینه صورت نگرفته است، اما با این حال، بر اساس پیمایش‌های انجام‌شده، می‌توان برآورد کرد که سهم هزینه سوغات در سبد هزینه زائران و گردشگران شهر مشهد حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد است. البته این میزان بسته به فصول مختلف سال و طبقات گوناگون زائران و گردشگران می‌تواند متغیر باشد.
وی درباره اقلامی که بیشترین گردش مالی را در حوزه سوغات دارند، گفت: نتایج پیمایش‌ها نشان می‌دهد که همچنان محصولاتی همچون زعفران، زرشک و پوشاک در صدر خرید زائران و گردشگران قرار دارند. با این حال، نکته قابل توجه آن است که در حدود یک دهه اخیر، سهم پوشاک و منسوجات در سبد هزینه و خرید سوغات زائران افزایش یافته و در مقابل، سهم اقلام خوراکی کاهش نسبی داشته است. به بیان دیگر، نوعی جابه‌جایی در الگوی مصرف سوغات شکل گرفته و بخشی از خرید مواد خوراکی، جای خود را به خرید پوشاک و کالاهای مشابه داده است.
عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی ادامه داد: این تغییر لزوماً به معنای بروز یک وضعیت نامطلوب نیست، بلکه بازتابی از تغییر ذائقه و رفتار مصرفی زائران و گردشگران به شمار می‌رود. با این حال، این روند ضرورت برنامه‌ریزی منسجم و حرفه‌ای را در حوزه سوغات بیش از پیش نمایان می‌سازد. به‌ویژه در بخش پوشاک و منسوجات، لازم است بر هویت‌بخشی به محصولات تأکید شود؛ به‌گونه‌ای که این کالاها بازتاب‌دهنده فرهنگ اصیل خراسان باشند. به عبارت دیگر، زمانی که زائران در شهر مشهد اقدام به خرید پوشاک می‌کنند، این محصولات باید واجد هویت فرهنگی مشخص و پیوندخورده با این منطقه باشند.
ضرورت هویت‌بخشی به سوغات در مشهد
دکتر رفیعی بیان کرد: می‌توان با ترکیب تولید پوشاک با صنایع‌دستی، بهره‌گیری از طرح‌ها و برندهای دارای هویت ایرانی ـ اسلامی و به‌ویژه خراسانی، و نیز استفاده از نمادهای بومی مشهد، محصولاتی ارائه کرد که نمایانگر هویت این خطه باشند. چنین رویکردی می‌تواند به تقویت جایگاه سوغات هویتمند در بازار کمک کند.
وی افزود: از سوی دیگر، با توجه به نوسانات اقتصادی، باید توجه داشت که هزینه خرید سوغات و اقلام شخصی، یکی از نخستین بخش‌هایی است که زائران و گردشگران در مواجهه با افزایش قیمت‌ها، آن را مدیریت و حتی کاهش می‌دهند. به بیان ساده‌تر، در شرایط افزایش هزینه‌ها، سوغات در اولویت حذف یا کاهش از سبد هزینه قرار می‌گیرد. از این رو، این بخش از منظر اقتصادی، حوزه‌ای آسیب‌پذیر، به‌ویژه برای فعالان بازار سوغات به شمار می‌رود.
عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی در زمینه نظارت بر قیمت‌ها و اصالت کالاها گفت: این مسئولیت بر عهده نهادهایی همچون سازمان صمت، اتحادیه‌ها و مجموعه‌های وابسته است. این نهادها به‌طور معمول در دوره‌های مختلف، به‌ویژه در ایام اوج حضور زائران در مشهد، بازرسی‌های متعددی را انجام می‌دهند. با این حال، به دلیل گستردگی و حجم بالای زنجیره عرضه کالا و خدمات، بروز برخی مسائل و تخلفات نیز تا حدی اجتناب‌ناپذیر است.
گران‌فروشی و عرضه خارج از نرخ؛ مهم‌ترین تخلفات بازار سوغات
رفیعی ازجمله مهم‌ترین مشکلات و تخلفات گزارش‌شده در بازار سوغات را گران‌فروشی و عرضه کالا خارج از نرخ مصوب دانست و گفت: عدم درج قیمت بر روی کالاها، عرضه برخی محصولات بی‌کیفیت یا غیراستاندارد و حتی مواردی از تقلب، به‌ویژه در حوزه اقلام خوراکی، از مهم‌ترین تخلفات در بازار سوغات است. همچنین وجود برخی کالاهای قاچاق نیز از دیگر مسائل مطرح در این حوزه است که علاوه بر ایجاد اخلال در بازار، از منظر حمایت از تولید داخلی نیز اهمیت دارد.
وی تصریح کرد: در نهایت، با توجه به تغییرات ایجادشده در الگوی خرید سوغات، به‌ویژه افزایش سهم پوشاک، ضروری است که تولید و عرضه این دسته از کالاها به سمت هویت‌محوری حرکت کند. ترکیب پوشاک با صنایع‌دستی، استفاده از پارچه‌ها و طرح‌های بومی، توجه به کیفیت محصولات و بهره‌گیری از برندها و نمادهای مرتبط با مشهد و خراسان، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری سوغاتی‌هایی با هویت اصیل و ماندگار باشد؛ محصولاتی که نه‌تنها پاسخگوی نیاز بازار هستند، بلکه نماینده فرهنگ و هویت این منطقه نیز به شمار می‌روند.